Hugenoten

Maarten Luther was een belangrijke Duitse protestantse theoloog en reformator. De publicatie van zijn academische stellingen tegen de handel in aflaten
op 31 oktober 1517 is het symbolische begin van het protestantisme.
Johannes Calvijn was een belangrijke Franse christelijke theoloog tijdens de reformatie en is de naamgever van een protestants-christelijke stroming, het Calvinisme. Als reformator wordt Calvijn vaak in een adem genoemd met Maarten Luther, die zijn 95 stellingen poneerde in 1517 toen Calvijn 8 jaar oud was.

De naam hugenoot zou een combinatie zijn van een Germaans en een oud Vlaams woord: studenten,
die bij elkaar aan huis kwamen om in het geheim de bijbel te bestuderen werden 'Huisgenooten' genoemd.
En bij de Zwitserse en Duitse grenzen waren opstandige groepen, die 'Eidgenossen' werden genoemd,
omdat ze zich met een eed aan elkaar bonden. Het woord 'huguenot' was oorspronkelijk een scheldwoord.
Later gebruikten ze het zelf als een erenaam.
Bron: O.I.A. Roche

In Genève, waar de partij van Calvijn de meerderheid had behaald in de stadsraad, vestigden zich veel Franse protestanten. calvijn

Calvijns zendelingen boekten succes in Frankrijk bij de ambachtslieden, de kooplui en de adel.
In 1559 hielden de hugenoten hun eerste synode te Parijs. In 1561 waren er reeds 2150 kerken.
Dit had een sterke oppositie tot gevolg, waaruit de godsdienstoorlogen (1562 - 1598) voortsproten.

Hendrik IV vaardigde in 1598 het edict van Nantes uit, waarbij hij de hugenoten amnestie verleende voor het verleden en hun
waarborgen voor de toekomst schonk, o.a. door hun het burgerrecht te verlenen, hun eredienst en synoden openlijk toe te laten
en hun tevens het behoud toe te staan van een aantal versterkte plaatsen.

De Hugenoten konden zich toen in vrijheid ontwikkelen. Het werd hun toegestaan kerken te bouwen.
Gaandeweg deze periode van vrijheid groeide de aanhangers van deze leer tot ongeveer 10 procent van de totale bevolking.
De meesten kwamen uit de bovenste laag van de bevolking en omdat het onderwijs onder deze bevolkingsgroep hun bijzondere
belangstelling had kwamen er uit hun midden veel vaklieden en geleerden voort.

Tot in het midden van de 17e eeuw bleef het zo.
Maar vanaf 1661 begon Lodewijk XIV met het uitvaardigen van een reeks maatregelen: sluiting van protestantse 'temples' die na 1598
opgericht waren, ontslag van hugenoten uit de openbare ambten, het verstoten van ambachtslieden uit de gilden, het sluiten van
protestantse scholen. Onder het voorwendsel dat de hugenoten zich massaal bekeerden, achtte hij het edict van Nantes overbodig
en trok het in. Voor Frankrijk had dit verregaande gevolgen; niet alleen werden de bedienaars van het calvinisme uitgewezen,
maar ondanks drastische verbodsbepalingen weken in de volgende jaren ook vele burgers uit.

Henegouwen en Frankrijk
Vanaf het midden van de 10e eeuw was Valenciennes de vestingstad van een markgraafschap. Omstreeks 1049 werden de graven van Bergen ook markgraaf van Valenciennes. Vanaf 1070 maakt het deel uit het graafschap Henegouwen. Zodoende werd het later deel van de Bourgondische staten en vervolgens ook van de Spaanse Nederlanden.
Omstreeks 1570 was Valenciennes een broedplaats van het calvinisme. In 1562 brak hier het eerste gewelddadige verzet in de Nederlanden uit tegen de geloofsvervolging. Op de "journée des mal brûlés" werden enkele tot de brandstapel veroordeelde protestanten door een volksmassa bevrijd.
Na de inname van de stad in 1850 door de Hertog van Parma werd het calvinisme er met wortel en tak uitgeroeid en vluchtten vele calvinisten naar het Noorden.
Bij de vrede van Nijmegen in 1678 kwam Valenciennes bij Frankrijk.

de Lage Landen
In Nederland hadden de godsdiensthervormingen en de daarop volgende geloofsvervolgingen inmiddels geleid tot het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog in 1568 en tot de stichting van de Republiek in 1588. Nederland werd daarmee een wijkplaats voor protestanten, die in de meeste Europese landen hun leven niet zeker waren. Dus velen van hen trokken naar de Noordelijke Nederlanden, niet alleen omdat hier de protestanten inmiddels niet alleen meeste kerken, maar ook de politieke macht in handen hadden. Maar ook omdat ze veel geld mee brachten en het veelal 'bekwame' mensen waren, zoals geleerden, militairen, predikanten, advocaten, rechtsgeleerden, bestuurders…
Maar ook het aantal ambachtslieden was hoog. Velen van hen waren meester in hun ambacht. En ze bewerkten het duurste materiaal, zoals goud en zilver, maar ook de duurste stoffen in wat toen nog de 'lakenindustrie' werd genoemd. boek

Daar vielen dus alle stoffen onder en m.n. de hugenoten, die uit Henegouwen kwamen waren beroemd om hun werk met zijde.

Amsterdam
Zo'n 12.000 hugenoten kwamen in Amsterdam terecht, daarmee was rond 1700 een kwart van de Amsterdammers Frans; er waren Franse buurten
en kroegen en Franse kerken. De Waalse Kerken - Frans sprekend - waren een deel van de Nederlandse Hervormde Kerk.
Aldus werd besloten tijdens de Nationale Synode van 1578.

1715 boekhandel Hugenoten, Amsterdam

Hugenoten kruis
Samen met de cirkel is het kruis het meest universele onder de eenvoudige symbolische tekens en is als zodanig terug te vinden in alle (voor) christelijke culturen.
Het Latijnse kruis werd al in de eerste eeuw het symbool voor het christendom, zijnde het werktuig waarmee Jezus gedood werd. En door zijn opstand ook de overwinning op de dood.
Het centrale deel van het hugenotenkruis is het Maltezerkruis, het kruis waarbij de armen wijd uitlopen. Dit kruis vinden we al terug in de eerste eeuw
bij de tempelorde van Johannes uit Jeruzalem en later bij de Katharen. Nadat deze door de pauselijke troepen waren uitgemoord werd dit kruis door
tal van groepen gebruikt, m.n. om onderscheid te maken met het Latijnse kruis.
In de zestiende eeuw, de roerige tijden van de godsdienstoorlogen, werden de scherpe hoeken afgerond en het kruis werd ter grootte van de handpalm gemaakt om te voorkomen dat het kruis
als wapen zou worden gebruikt. Ook werden de vier armen verbonden door de bladeren van een lelie, hét Franse symbool.
Halverwege de achttiende eeuw werd het protestanten toegestaan om zich officieel te onderscheiden met een embleem. Het ‘hugenotenkruis’ werd toen officieel. De duif kwam er in de
negentiende eeuw bij toen het kruis van (militair) onderscheidingsteken naar sieraad evolueerde, deze duif was al een geliefd symbool van de Heilige geest, van de vrede.

Londen
Londen was, net als Amsterdam, een belangrijke uitwijkplaats voor de Hugenoten. Er waren regelmatige contacten tussen de beide gemeenschappen.

Rond 1670 was er een Trenel predikant in de Temple of Jesus in Threadneedle Street.

Benjamin Jamart heeft zich op 27-11-1667 als lid van Waalse Kerk in Amsterdam ingeschreven. Maddeleentje Trenel is in 1648 in Amsterdam gedoopt. Ze hebben elkaar in Amsterdam ontmoet. Dat de moeder van Maddeleentje een Engelse was - en een telg was van de predikantenfamilie van de Hugenotenkerk in Londen - zal er mee te maken hebben gehad dat ze naar de familie in Londen zijn gegaan. Daar zijn ze getrouwd en ook hebben ze daar hun eerste drie kinderen gekregen. Het vierde kind en de overige kinderen zijn in Amsterdam gedoopt.
Tussen 1673 en 1675 zijn ze dus naar Nederland terug gekeerd. Zij kregen 15 kinderen.

Benjamin Jamar, geboren te Roucy (Fr.) dep. Laon, overleden te Amsterdam, begraven op 30-11-1718 te Amsterdam.

Recu membre de l'Eglise d'Amsterdam 27-11-1667 Jamart Benjamin par témoignage de l'eglise de Rouen.
Recu membre de l'Eglise d'Amsterdam 25-5-1674 Jamar Benjamin par témoignage de l'Eglise de Londres.
Gehuwd voor de kerk op 29 - 12 - 1669 te Londen,
"Opm: Otr/Tr. Church of Threadneedle Street, London (boek XIII Hug.Soc.)Jamar, Benjamin,
Fils de Jaques et de Marie de Rome,natif de Roussy
et"met Magdalaine Trenel/Traisnel, 21 jaar oud, gedoopt op 30-07-1648 te Amsterdam,
begraven op 30-01-1724 te Amsterdam. Dopen Waalse Kerk (DTB131 blz. 191 Gaamst) Ss. Pierre Tresnel en
Jeantoly Magdaleine Poillon. Dochter van Nicolaas Trenel/Traisnel, Boratwerker, en Anne (Jean) SEAR.

huwelijksakte 1669

De Franse kerk in Threadneedle Street – opgericht in 1550 – was van de congregatie van de Hugenoten, een protestantse gemeenschap, die voortkwam uit de emigratie
van Franse en Vlaamse protestanten naar Engeland.Het was een gebouw uit 1300 en tot 1550 was het de kapel van het St Anthony’s Hospital.
Bij de grote brand van Londen is dit gebouw verwoest, maar de Hugenoten hadden al in 1669 een nieuwe kerk op die plek gebouwd. Het gebouw heeft er tot 1841 gestaan.

Leiden
Met de immigranten uit West- en Frans-Vlaanderen kwamen, vooral na 1581, ook Waalse immigranten - voornamelijk uit de provincie Henegouwen - naar Leiden, uit Fransprekende gebieden dus, die ook onder het Spaanse gezag vielen. Ook zij werden om dezelfde redenen vervolgd als hun Vlaamse landgenoten. Afgaande op Franse achternamen zou bijna een kwart van de immigranten na 1581 een Franstalige achtergrond hebben. Er ontstond een sterke Waalse gemeenschap. Bij de Waalse vluchtelingen, die zich in Leiden vestigden waren veel textielarbeiders. Zij brachten niet alleen werkgelegenheid met zich mee, maar ook een nieuwe economische impuls voor de stad. Zij vestigden zich rond de Marekerk, in de Haarlemmerstraat, aan de Mare en in de straten en stegen die daarop uitkwamen.

Het centrum, waar zo'n vijf tot zesduizend mensen woonden werd in de loop van de zeventiende eeuw uitgebreid met nog eens vijf tot zesduizend mensen. De vluchtelingenstroom uit de Waalse gebieden bleef aanhouden, maar nu met vluchtelingen uit Namen en uit Luik. In de volksmond werd dit gedeelte van de binnenstad de Walenwijk genoemd. Er waren zoveel Walen in dat gebied dat in 1584 een eigen Waalse Hervormde gemeente werd opgericht met de Vrouwenkerk als plaats voor hun godsdienstige bijeenkomsten. In 1584 telde de Waalse gemeente 425 lidmaten.

Pierre Godefroy, geboren op 17 - 01 - 1630 in Valenciennes, kwam als vluchteling en hugenoot vanuit Mons in Henegouwen naar Nederland en vestigde als greinwerker in Leiden.
In december 1653 huwde hij in de Waalse kerk met Françoise d'Empise. Zij was ook een vluchteling en is in 1630 geboren in de buurt van Basse in Noord Frankrijk.

Pieter Godefoy grijnwercker, jongeman van bij Barge in Henegouwen, woonende inde St. Michielsstraat,
geassisteerd met Jean Poltier sijn bekende inde St. Rechtensstraat Franchoijse Anpees jongedochter van bij Basse,
geassisteerd met Franchoijse Lijber haer moij mede aldaer 1653

Zij kregen tien kinderen en hun nageslacht zwierf uit over de hele wereld onder de namen Godefroy, Godefrooy,Godefrooij en Godefrooi.

De Waalse kerk bevindt zich in de kapel van het voormalige Catharina Gasthuis. Het gasthuis was een uitgebreid complex en heeft hier vanaf de 13de eeuw gestaan.
De gevelstenen boven de ingang tonen het embleem van de heilige Catharina, een rad met zes vilmessen. In het begin van de 17de eeuw werd het Gasthuiskapel voor protestantse
diensten ingericht en vanaf 1818 kreeg de Waalse gemeente de Gasthuiskerk in eigendom. Er worden nog steeds diensten in het Frans gehouden.
De zang wordt begeleid door een orgel uit 1746.
bron: Casper Coert:, okt. 1999