Eind 1800 - ten Oosten van de stad Utrecht

Op Topografische kaarten van 1905 is te zien dat er in 1905 enkele dorpen en vele gehuchten, buitenplaatsen en boerderijen lagen.
Deze gebieden waren veelal van particuliere eigenaars en van waterschappen. En daar tussendoor liepen ook nog gemeentegrenzen.

 
                                                                                                                                                                                                               bron: K. Floor: De Bilt op topografische kaarten rond 1905

Vanuit Utrecht naar Zeist loopt van oudsher de 'Utrechtse weg'. In de negentiende eeuw liep er naast deze 'weg' nog een jaagpad langs de Biltse Vaart.
Het meeste goederenvervoer ging nog over water. Aan weerszijden van dit water lagen landhuizen en boerderijen en in de loop der jaren werden er
koetshuizen, huizen voor het personeel e.d. bij gebouwd en ontstonden er 'gehuchten'.

Van Utrecht naar De Bilt:


museumbrug over de Biltse Grift                                                                    P. Mourot: Gezicht op het huis Bloeiendaal                                                                                                        huis Griftenstein eind 1800
eind 1800  links: Biltstraat (gaat over in Utrechtse weg)                                                                                                                                                                                                                                                  rechts Grift met jaagpad

 1895 brug over de Biltsche Grift naar herenhuizen                                        1935 het wijkje met herenhuizen langs de Utrechtseweg

bron: Utrechts Beeldarchief

Deze brug noemden wij als kinderen "de Witte Brug". Verder naar achteren was de brug naar de Veldzichtstraat. De witte brug was in slechte staat en werd alleen door fietsers en voetgangers gebruikt.In het achterste huis op deze foto woonden de kinderen met wie ik mee moest lopen naar school in Utrecht. Voor het eerste 'blokje'dus. Er waren twee blokken met huizen met groen ertusen. Geen idee of daar ooit kinderen buiten speelden. De wereld van deze deftige huizen kon  - wat betreft de kinderen in de Veldzichtstraat -  wel op een andere planeet zijn.

De Waterlinie

Nederland heeft het water van oudsher gebruikt om zich tegen de vijand te verdedigen, o.a. door dammen en dijken door te steken. In 1815 besloot men om deze plekken te gebruiken om rond alle grote steden door een militaire professionele waterlinie aan te leggen waarin het waterpeil beheersbaar zou zijn.
Op de hoger gelegen delen in het landschap werden forten gebouwd.
Fort De Bilt is een van die verdedigingswerken rond de stad Utrecht. De weg tussen Utrecht en De Bilt liep daarna om het verdedigingswerk heen, maar naarmate het verkeer toenam werd dit kronkelweggetje onbegaanbaar en in 1929 besloot men om een grote weg dwars door het fort heen te leggen.

1930    Utrechtseweg, nabij "het Kalfje".
Aan de rechterkant de laatste restbebouwing Van Bloeyendaal. Tuinmanswoning en koetsierswoning met een hooiberg.
Een schipper is aan het 'wegen', voort bomen van een vlet.
Te zien is het enkele spoor van de tram om het fort heen.

In 1853 werd de Kringenwet aangenomen. Deze wet had tot doel het vrijhouden van het schootsveld rond de vestingwerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Het slopen, bouwen, rooien en beplanten binnen de Verboden Kringen was in deze wet geregeld.
Om elk vestingwerk drie verboden kringen getrokken. In het gebied tot 1000 m vanaf de hoofdverdedigingslijn was het verboden om zonder toestemming van de minister van Oorlog infrastructurele werken aan te leggen of te veranderen.
Er mochten alleen houten huizen komen, die in geval van oorlog, snel konden worden gesloopt. x = boerderij Veldzicht

2007 Forten rond Utrecht                                 2007 detail Utrecht Oost x = Veldzichtstraat xx = Waterweg                                    1920 detail militaire kaart
Hier heeft de Nederlandse capitulatie in 1940 plaats gevonden. Hier in 't Kalfje zijn in 1940 de papieren getekend om het bombardement op Utrecht te voorkomen.
De Veldzichtstraat is in 1945 onder water gezet en de bevolking geëvacueerd. Ik ben geboren op de Waterweg

  januari 1927 aanvraag bouwvergunning                     augustus 1927 bouwvergunning                               bouwkaart

Hoewel er nooit een andere bouwvergunning is gevonden had de straat toen hij af was 22 huizen, 12 kleinere en 10 grote. En al die huizen hadden een flinke tuin met een schuur.

Vanuit Utrecht komend loopt er rechts naast de Utrechtse weg de Grift (grift of grebbe is een afwatering in de Waterlinie). Even verder links ligt het dorp De Bilt. Rechts net voor de benzinepomp zie je de boerderij 'Veldzicht'. Daarvoor de brug en daarop staande kijk je de straat in.
In de jaren 1930 tot 1960 waren de huizen vanaf de weg niet te zien, want het eerste deel tot en met de bocht was landbouwgebied, links stonden tomaten en druivenkassen en rechts o.a. bonenstaken. De velden met groenten liepen links achter de huizen (nu gras) en rechts achter de huizenwas een grote een oude boomgaard met meer soorten hoge fruitbomen.
Aan alle kanten liepen de slootjes.

tomaten en druivenkassen                                                                                          de oude schoors van de kassen                                                                                                                 bonenstaken

Het was een mooie straat met identieke twee onder een kap huizen, hekken, deuren, kleuren en van alle moderne 1930 gemakken voorzien. Er waren drie houten lantaarnpalen, één aan het eind, één in de bocht en één in het begin bij de brug. De elektriciteitsdraden liepen bovengronds en als er iets mis was kwam er iemand met haken aan zijn schoenen de paal in klimmen.
Iedereen deed iedere week de buitenboel, stoep schrobben, ramen zemen, koper poetsen, grind harken... ik denk niet dat het bij iemand zou opkomen om het niet te doen.
Bij vorst moesten de waterleidingen leeg blijven, stilstaand water bevroor en gaf lekkage.
Zover ik heb kunnen nagaan wist ook niemand dat die huizen daar illegaal stonden. En als iemand het al geweten had zou er niet over gepraat zijn. Bart de Groot kon immers uitkiezen aan wie hij wel of niet wilde verhuren. Hij was de baas.
Ieder huis had in het 'gangetje' naast het huis ook een eigen beerput en moest die ook zelf laten schoonmaken. En als er weer eens een glas in lood ruitje stuk was kwam de glazenier.
Die woonde aan de overkant van de weg, net als de politieagent en daar was ook de brievenbus en de bushalte. Met de mensen aan de overkant, maar ook met de mensen in de herenhuizen aan de Utrechtse weg was weinig tot geen contact.
Soms ging je tot het 'eerste blokje', heel soms tot het tweede en daar was dan ook een heel oude brug, de 'Witte Brug'. "Onze"brug was groen.

stoepjes                                                                                     erkers                                                                           1956 zicht op de Utrechtseweg vanaf de brug naar de Veldzichtstraat -
                                                                                                                                                                     aan de overkant 'Ascot' en bushalte Griftenstein

De grootgrondbezitter de Groot was de grote baas van de straat. Hij was van alles: herenboer, regent, kerkbestuurder...

bijv. : een jongen, die op het seminarie zat ging, als hij van schoolvakantie weer terug ging naar het internaat, eerst (in zijn beste pak - ribfluweel en een drollenvager), bij hem langs en kreeg dan minzaam zakgeld mee. Bij belangrijke kerkelijke gelegenheden, zoals eerste en plechtige communie kwam hij - als het slecht weer was - het betreffende kind en de ouders ophalen om naar de kerk te brengen en weer terug. Dat was héél bijzonder en een grote eer.

Het grootste deel van zijn land verpachtte hij, maar hij was een van de eerste, die verwarmde kassen had. Daar teelde hij prachtige blauwe druiven, Frankensteiners. Die werden aan ziekenhuizen verkocht. Later kwamen er nog meer kassen bij en kweekte hij ook tomaten, maar daar had hij personeel voor, net als voor de groenteteelt.
Naast zijn pachters (waarvan er verschillende in de straat woonden) konden in drukke tijden de kinderen uit de straat ook een zakcentje bij verdienen.
De straat en de directe omgeving waren ideaal voor kinderen, zoals o.a. de stapels veilingkisten op het erf van de Groot waar alle kinderen mochten spelen of het landgoed van baron van Boetzelaer aan de andere kant van de stellingen - dat verboden toegang was en dus het meest spannend, vooral als de boswachter achter je aan kwam.
Zodra er sneeuw lag waren alle kinderen op de stellingen via een groot gat in het hek op het erf van 'ouwe Bart' - zover ik weet is dat gat nooit gerepareerd. Er werd ook niet stiekem over gedaan, sommige kinderen hadden een slee; anderen zagen kans om een oude deurmat o.i.d. te vinden. Het sleeën was nog een hele kunst, want je had een enorme vaart, maar je moest
wel vlak voor het moeras stoppen, want daar zou je direct door het ijs zakken.

1 2 3 4 56

Utrechtseweg in de jaren 1940 en 1950: 1. links Dorpsstraat De Bilt 2. bruggetje naar militaire werken 3. boerderij 'Oost-Indiën' 4. boerderij 'Colenburg' 5. villa Berkenhove. 6.zicht op de Hervormde kerk

Colenburg is in, op last van Nederlandse Militairen,in de meidagen van 1940 plat gebrand t.b.v. eenvrijer schootsveld. Berkenhove is afgebroken t.b.v. de aanleg van de A28.

Deze foto's komen uit het archief van De Bilt. Het is, zover we hebben kunnen na gaan, alles wat nog over is aan materiaal van deze toch historische plek!
Op de militaire stellingen aan de Utrechtseweg, direct achter de Veldzichtstraat hebben de Nederlandse soldaten in mei 1940 hun wapens neer gelegd en heeft Nederland zich aan de Duitsers over gegeven. Als ze dat niet hadden gedaan was ook Utrecht plat gebombardeerd en was er zeker ook geen Veldzichtstraat meer geweest.

Dit stukje geschiedenis is - zoals zoveel - altijd wat vaag gebleven. Bij de herindeling van de gemeenten in 1953 bleek bijvoorbeeld dat het grootste deel van het archief van Maartensdijk in de oorlog was verdwenen. En nog steeds staan er in het gemeentehuis van Bilthoven in het archief nog dozen, die nooit meer geopend zijn en er komt ook nog steeds materiaal binnen.
Het is de bedoeling dat er in 2008 een nieuw streekarchief in Breukelen komt en dat zal ook een educatieve functie krijgen. Er is een archivaris aangesteld om te redden wat er te redden valt, maar of dat nog veel zal zijn?

Het is nog steeds militair terrein.
Vroeger stond de fabriek van Reckitt er voor.
Toen die verdween vestigde Hessing, rijk geworden met auto's, zich in het pand en op het terrein,
dat nu nog militair is.
De auto's zijn inmiddels al naar Utrecht en Hessing is projectontwikkelaar geworden.
De Bilt krijgt er een nieuwbouwwijk bij.Het zou een hele dure villawijk voor millionairs worden.
Ik dacht dat de Waterlinie beschermd gebied zou worden, maar ja, met geld...

Om in ieder geval wat beeldmateriaal van deze historische plek te hebben ben ik in de herfst
van 2007 over het hek geklommen.
Het is duidelijk dat er in geen 40 jaar meer kinderen op deze plek hebben gespeeld.

Een prachtig natuurgebied waar mijn hond Jikke en ik een heerlijke middag hebben door gebracht.

Hierbij een foto impressie van een plek, die er - naar ik vrees. - binnenkort niet meer zal zijn:

In 1939 verhuist Gerard Sjamaar met echtgenote Suze Godefrooij - die in verwachting is van hun derde zoon - van Zuilen naar Maartensdijk, de Veldzichtstraat.
Ze zullen er ruim 60 jaar blijven wonen. Hun 7 kinderen groeien er op.

---

---